POLSKA WEDŁUG MOJEGO WIDZIMISIĘ - SAMORZĄDY

Drogi Czytelniku, 

Skoro mamy już za sobą mieszkalnictwo, czyli cały ten chaos, który można uporządkować jedną prostą zasadą — „państwo ma działać, nie przekonywać” — to czas przejść do czegoś, co jest jeszcze trudniejsze i jednocześnie jeszcze bardziej oczywiste: samorządów.

Bo to jest tak: możesz mieć najlepszy system mieszkań, najuczciwszy kredyt, najlepszy model KOWR.

Ale jeśli Twoja gmina żyje jak w 1999 roku, jeśli powiat jest atrapą, a województwo jest wyłącznikiem światełka w gabinecie marszałka — to wszystko i tak stanie w miejscu.

I właśnie dlatego trzeba sobie zadać najprostsze pytanie, jakie można zadać w polityce, choć w Polsce brzmi niemal obrazoburczo:

A czy ten cały układ samorządowy w ogóle ma sens?

Bo ja, patrząc na to wszystko z perspektywy zwykłego człowieka (i gościa, który zna od środka starostwa, gminy, powiaty, mapy, decyzje, procedury), mam wrażenie, że my za dużo udajemy.

Udaje gmina, że decyduje.

Udaje powiat, że zarządza.

Udaje województwo, że planuje.

Udaje państwo, że to kontroluje.

A jak dochodzi do konkretu — to nagle nikt nic nie może.

Więc jeśli już zaczynam porządkować sobie tę Polskę we własnej głowie, to logiczne jest, żeby zrobić to od dołu.

Nie od ministerstwa, nie od centrali, nie od premiera.

Tylko od człowieka i miejsca, w którym on żyje.

Bo jeśli gmina działa dobrze — działa całe państwo.

A jeśli gmina nie działa — to choćbyś wysłał drona z Warszawy, nic to nie zmieni.

Dlatego dzisiaj, w tym drugim dużym wpisie, biorę na warsztat samorządy.

Wszystkie trzy szczeble — gminę, powiat i województwo — i to, jak powinny wyglądać, żeby ten kraj wreszcie przestał być poukładany „od święta” i zaczął być poukładany na co dzień.

I jak zwykle — bez rewolucji, bez romantycznych wykrzykników, bez górnolotnych słów.

Po prostu: jak to widzę.

Czyli Polska według mojego widzimisię — tym razem od dołu do góry.

Drogi Czytelniku, jeśli jest w Polsce jedno miejsce, w którym naprawdę widać, czy państwo działa czy nie — to jest to gmina. Nie Warszawa, nie ministerstwo, nie telewizyjne debaty. Gmina. To tam przychodzi człowiek z problemem, z papierem, z pytaniem, z pomysłem, z budową, z drogą, z dzieckiem, z przedszkolem, ze szkołą, z oczyszczalnią, z podatkiem. Gmina to jedyne miejsce, gdzie władza naprawdę spotyka się z życiem. I właśnie dlatego gmina powinna być fundamentem państwa, a nie dekoracją, jak to często wygląda dzisiaj.

Bo prawda jest prosta: gmina wie wszystko. Wie, które drogi są do łatania, które grunty mają potencjał, gdzie ludzie chcą mieszkać, gdzie powstanie sklep, gdzie szkoda pieniędzy na inwestycję, gdzie trzeba oświetlenia, gdzie nie ma kanalizacji. Wie, bo żyje tym na co dzień. I dlatego cała struktura państwa powinna się na tym fundamencie opierać — nie odwrotnie.

A dziś? Dziś gmina chce zrobić chodnik, ale musi prosić powiat. Chce zrobić drogę, ale powiat nie ma pieniędzy. Chce uporządkować przestrzeń, ale musi czekać na plany ogólne i opinie z ministerstwa. Chce pomagać ludziom budować, ale stoi w rozkroku między prawem budowlanym, ochroną środowiska, powiatowym nadzorem i sanepidem. Wszystko niby „dla bezpieczeństwa”, ale efekt jest taki, że gmina nie rządzi, tylko ciągle kogoś pyta o zgodę.

A gmina nie powinna nikogo pytać. Gmina powinna decydować, bo to ona ma wiedzę, odpowiedzialność i kontakt z rzeczywistością. I dlatego pierwsza zasada nowego samorządu jest prosta: gmina staje się głównym gospodarzem, a nie petentem własnego państwa.

To oznacza kilka rzeczy: po pierwsze, gmina przejmuje pełną odpowiedzialność za swoje decyzje lokalne — planowanie, rozwój, inwestycje, budownictwo, komunikację wewnętrzną, przestrzeń publiczną. Po drugie — gmina dostaje pieniądze adekwatne do zadań, a nie ochłapy zależne od humoru centrali. Po trzecie — gmina nie jest już „pół-instytucją” od nadzorowania papierów, tylko staje się prawdziwym lokalnym rządem.

I teraz najważniejsze: żeby gmina zaczęła działać jak gmina, a nie jak placówka pocztowa państwa, musimy zmienić system personalny. Bo to, co mamy dzisiaj — radni jako dekoracja, burmistrz jako samotny pilot i urzędnicy jako mięso arytmii prawnej — to konstrukcja, która nie ma prawa działać.

I tu właśnie zaczyna działać najważniejsza zmiana — zmiana ludzi, nie struktur. Bo gmina nie stanie się gospodarzem tylko dlatego, że tak napiszemy w ustawie. Gmina stanie się gospodarzem dopiero wtedy, kiedy odpowiedzialność za decyzje przejmą ludzie, którzy naprawdę żyją tym miejscem. Dlatego w nowym modelu sołtys nie jest już symboliczną funkcją od festynów i wywieszania ogłoszeń. Staje się radnym gminy z automatu, bez dodatkowych wyborów, bo jeśli ktoś ma realną wiedzę o terenie i ludziach, to właśnie on. Gmina zaczyna wreszcie oddychać swoim własnym rytmem, a nie rytmem narzuconym z góry przez ludzi, którzy nie wiedzą, co jest na końcu drogi powiatowej.

Ale sama rada gminy to za mało. Potrzeba kogoś, kto to wszystko scala — i tu wraca rola wójta, burmistrza czy prezydenta miasta. Nadal wybieranego przez mieszkańców, tak jak dziś, ale w zupełnie innym sensie. Nie jako figuranta od przecinania wstęg ani menedżera od pisania wniosków o dotacje. Tylko jako przewodniczącego całego tego mechanizmu, człowieka, który odpowiada za kierunek, spójność i tempo działania. W dzisiejszym systemie rada i burmistrz często stoją naprzeciw siebie jak dwa wrogie obozy. W nowym — są jednym organizmem, bo wywodzą się z jednej wspólnoty i pracują nad jednym celem.

I dopiero na tej bazie staje się jasne, jak wygląda cała drabina państwa. To nie są trzy szczeble niezależneDrogi Czytelniku, jeśli gmina jest miejscem, gdzie widać życie, to powiat jest miejscem, gdzie widać… no właśnie, co? Bo dziś powiat to taka dziwna instytucja, o której wszyscy wiedzą, że istnieje, ale nikt dokładnie nie potrafi powiedzieć, po co. Oprócz tego, że wydaje prawa jazdy, rejestruje samochody i teoretycznie ma coś wspólnego ze szkołami średnimi i szpitalami, to powiat jest jak stary mebel — stoi, przeszkadza, ale nikt go nie wyrzuca, bo „kiedyś może się przyda”.

A w rzeczywistości powiat powinien być sercem usług publicznych, czyli miejscem, gdzie łączą się wszystkie gminy w jednym konkretnym celu: szkoły, zdrowie, transport, rejestry — wszystko to, co jest zbyt duże dla jednej gminy, ale zbyt małe dla województwa. Ale żeby tak było, powiat musi wreszcie działać, a nie tylko istnieć.

W nowym modelu powiat przestaje być od wszystkiego i od niczego. Staje się centrum usług wspólnych, czyli miejscem, które zapewnia mieszkańcom dostęp do tego, czego nie da się robić osobno w każdej gminie — i robi to na poważnie, a nie „jak wyjdzie”. To powiat odpowiada za szkoły średnie tak, żeby nie były ruiną z lat 90., tylko placówkami, które mają sens i kierunek. To powiat odpowiada za szpitale — ale już nie te pseudo-molochy, które umierają z braku lekarzy, tylko placówki realnie połączone z wojewódzkimi i finansowane jak na XXI wiek przystało. To powiat organizuje transport między gminami, bo nie ma nic bardziej absurdalnego niż pięć gmin, które każda osobno próbuje wymyślić komunikację, a potem i tak ludzie stoją na deszczu przy przystanku, którego nikt nie chce utrzymywać.

I tu wchodzi ta najważniejsza zmiana personalna: w powiecie nie siedzą ludzie z przypadku. Tam siadają burmistrzowie i wójtowie — ci sami, którzy wiedzą, co się dzieje w swoich gminach, i nie przychodzą tam po dietę, tylko po to, żeby zsynchronizować działania. Kto lepiej zdecyduje o szkole średniej w powiecie niż burmistrz, który widzi, ilu uczniów kończy lokalną podstawówkę? Kto lepiej zaplanuje szpital niż wójt, który wie, gdzie są największe braki i jakie są potrzeby?

To właśnie w powiecie zaczyna się normalność: zamiast pięciu gmin, które robią pięć różnych rzeczy po swojemu, nagle mamy wspólne decyzje, wspólne projekty, wspólne inwestycje. Nie ma konfliktu, kto za co płaci. Nie ma chaosu, że szpital jest „powiatowy”, ale jego długi są już „wojewódzkie”, a winny jest „rząd”.

Powiat staje się jednym ośrodkiem operacyjnym, który ogarnia to, czego gmina nie ogarnia sama. Ani mniej, ani więcej. Już nie twór z reformy z 1999 roku, który miał „jakoś działać”, tylko realny, namacalny element państwa, który ma swoją rolę, swoje obowiązki i wreszcie ma sens.

Bo powiat nie ma być politycznym parkingiem.

Powiat ma być narzędziem.

Ma robić robotę.

 od siebie. To jest ciągłość. Gmina działa, bo ma ludzi, którzy znają teren. Powiat działa, bo burmistrz siada przy stole razem ze starostą, zamiast wysyłać pisma i czekać trzy miesiące na odpowiedź. Województwo działa, bo starosta staje się naturalnym uczestnikiem jego decyzji, a nie petentem z kolejką próśb. W końcu państwo działa, bo osoby delegowane do Rady Rzeczypospolitej biorą się z tej samej odpowiedzialności, a nie z partyjnej listy oderwanej od jakiejkolwiek rzeczywistości.

To nie jest rewolucja. To jest po prostu posprzątanie chaosu personalnego, w którym każdy rządzi, ale nikt za nic nie odpowiada. W nowym systemie odpowiedzialność idzie od dołu do góry — tak jak powinna była iść od początku.

A skoro gmina to życie codzienne, a powiat to jego organizacja, to województwo jest czymś jeszcze innym — miejscem, gdzie powinna zaczynać się prawdziwa strategia. I mówię to z pełną odpowiedzialnością: województwo dzisiaj nie jest żadnym „szczeblem strategicznym”. Jest magazynem projektów unijnych, biurem rachunkowym od dotacji i wielką tablicą ogłoszeń o przetargach, z których połowa to tylko papier.

A przecież województwo powinno być mózgiem regionu.

Nie od papierów.

Od myślenia.

To na tym poziomie powinno się decydować o kolei, o szpitalach specjalistycznych, o inwestycjach ponadlokalnych, o drogach, które mają znaczenie dla całego regionu, a nie dla jednej gminy. Tymczasem województwo jest zawieszone między polityką krajową a lokalnym układaniem stołków, i nikt nie wie, gdzie się kończy logika, a zaczyna teatr.

Dlatego w nowym modelu województwo nie zajmuje się „projektami”.

Województwo zajmuje się kierunkiem: gdzie budujemy nowe linie kolejowe, gdzie rozwijamy transport regionalny, gdzie powstają nowe szkoły zawodowe współpracujące z przemysłem, gdzie powinna być nowa droga wojewódzka, gdzie trzeba połączyć gminy i powiaty tak, żeby wreszcie działały jak jeden organizm, a nie jak siedemnaście księstw dzielnicowych.

I to właśnie tutaj rola personalna zmienia wszystko. Bo w radzie województwa nie siedzą już przypadkowi ludzie z list partyjnych, którzy w ogóle nie mają kontaktu z życiem regionu.

Tu siadają starostowie — ludzie, którzy wiedzą, jak wygląda powiat od środka, jak działa komunikacja, jak wygląda oświata i zdrowie, czego brakuje, co kuleje, a gdzie są szanse.

Starosta to jest człowiek, który ma aktualne dane, realne doświadczenie i kontakt z gminami. On nie przychodzi tam po to, żeby palić świeczki partii, tylko żeby zsynchronizować region. W nowym systemie województwo przestaje być „szczeblem przy okazji” i staje się szczeblem sensownym — działającym na podstawie wiedzy, a nie układów.

I wreszcie, nad tym wszystkim stoi wojewoda. Ale nie ten dzisiejszy, co to podpisuje pisma i czeka na wytyczne z Warszawy.

Wojewoda w tym modelu to lider delegacji wojewódzkiej, która idzie dalej — do Rady Rzeczypospolitej, czyli nowego parlamentu.

I tu dopiero robi się logicznie: wojewoda reprezentuje region, a nie partię. Zasiada obok dwóch delegatów wybranych z lokalnych struktur — ludzi rekomendowanych przez samorządy, uczelnie, organizacje społeczne. I to oni, trójka z województwa, tworzą realny głos regionu w państwie.

Czyli:

gmina widzi codzienność →

powiat ją organizuje →

województwo planuje jutro →

a delegacja wojewódzka reprezentuje to jutro na poziomie kraju.

Prosto.

Bez fajerwerków.

Bez politycznego cyrku.

W końcu państwo zaczyna działać od dołu do góry. Tak jak działać powinno od zawsze.

Drogi Czytelniku, jeśli ktoś mnie kiedyś zapyta, co najbardziej nie działa w polskim państwie, to nie odpowiem: podatki, zdrowie, drogi, kolej, procedury. Nie.

Najbardziej nie działa to, że parlament nie ma już nic wspólnego z krajem, którym rządzi.

Sejm to dzisiaj maszynka do głosowania dla partii.

Senat — przeciwwaga tylko wtedy, kiedy jest z innej opcji.

Posłowie, którzy czasem nie wiedzą, gdzie leży gmina, o której decydują.

Senatorowie, którzy są nagrodą za zasługi albo emeryturą polityczną.

I tak się żyje: państwo na papierze, życie w terenie — i zero połączenia.

A przecież państwo powinno być jak drzewo.

Korzeń — gmina.

Pień — powiat.

Gałęzie — województwo.

A parlament? Parlament powinien być koroną tego wszystkiego.

Nie czymś osobnym, nie „oderwanym światem”, tylko logicznym zwieńczeniem tego, co dzieje się na dole.

Dlatego Rada Rzeczypospolitej to nie jest kolejna izba, kolejna lista, kolejna przepychanka partyjna.

To jest parlament zbudowany na ludziach, którzy przeszli całą drogę od realnej pracy w terenie.

To jest miejsce, gdzie każda decyzja ma wreszcie odniesienie do rzeczywistości, a nie do słupków sondażowych.

W Radzie Rzeczypospolitej zasiada delegacja z każdego województwa.

I nie jest to delegacja zrobiona według klucza partyjnego, tylko wybrana w dwóch krokach:

– jeden człowiek wybrany w wyborach powszechnych w województwie (jako jedyny „polityk”),

– dwóch przedstawicieli zgłoszonych przez samorządy, uczelnie, organizacje społeczne, izby gospodarcze — ludzi, którzy na tym terenie naprawdę coś robią, a nie tylko coś obiecują.

To nie są „posłowie od wszystkiego”.

To jest trójka, która reprezentuje cały region, a nie swoją partię.

I to jest fundamentalna różnica.

Dzisiaj poseł z listy warszawskiej może decydować o Warmii czy Podlasiu, choć nigdy tam nie był.

W nowym modelu — koniec z tym absurdem.

Warmia ma swoich ludzi.

Podlasie ma swoich ludzi.

Śląsk ma swoich ludzi.

Każde województwo mówi swoim głosem.

I wtedy nagle państwo zaczyna działać.

Bo jeśli w Radzie Rzeczypospolitej siedzi delegacja, która ma za sobą realne doświadczenie samorządowe, wie, jak wygląda szpital powiatowy, wie, jak działa szkoła średnia, wie, jakie są problemy gmin i powiatów — to nie ma prawa tworzyć prawa odrealnionego.

Nie ma prawa wymyślać bzdur.

Nie ma prawa tworzyć głupot.

Bo życie im to zweryfikuje natychmiast.

A przewodniczący Rady, czyli marszałek, nie jest „drugim premierem”.

Nie jest celebrytą politycznym.

Nie jest bohaterem mediów.

Jest moderującym przewodnikiem, który prowadzi obrady i pilnuje procedur.

Tylko tyle i aż tyle.

Rząd odpowiada za wykonanie.

Rada Rzeczypospolitej — za kierunek.

Województwa — za strategię regionalną.

Powiaty — za usługi wspólne.

Gminy — za życie codzienne.

A wszystko to spięte jednym systemem, w którym każdy szczebel wynika z poprzedniego, nie z układu partii.

I to jest cała „rewolucja”.

Nie na ulicach.

Nie w partiach.

Nie w wielkich słowach.

Tylko w prostej zasadzie: od dołu do góry.

Tak, jak działa każde normalne państwo, które naprawdę szanuje swoich obywateli.

I właśnie w tym miejscu, kiedy cały ten system wreszcie zaczyna mieć ręce i nogi — od gminy, przez powiat, po województwo — pojawia się pytanie, którego w Polsce nikt nie zadaje, bo wszyscy boją się odpowiedzi: kto ma to wszystko na końcu spiąć?

Kto ma być tym, kto bierze odpowiedzialność za kierunek państwa, skoro każdy z tych szczebli robi coś sensownego, ale każdy robi to u siebie?

I tu wracamy do czegoś, co u nas od lat działa źle, śmiesznie i chaotycznie:

do najwyższej władzy.

A raczej do tego, że dziś tej „najwyższej władzy” właściwie nie ma.

Premier rządzi „trochę”, prezydent „trochę”, parlament „trochę”, a jak przyjdzie co do czego, to nie wiadomo, kto finalnie odpowiada za to, że coś poszło dobrze albo źle.

Bo prawda jest taka, Drogi Czytelniku:

dzisiejszy system parlamentarno-gabinetowy w Polsce to jeden wielki rozpierdol.

Mieszanka, w której każdy ma coś do powiedzenia, ale nikt nie ma głosu ostatecznego.

I właśnie dlatego, skoro cały ten mój model idzie od dołu do góry, to logiczne jest jedno:

na samej górze musi stać prezydent. Nie w roli dekoracji, nie arbitra moralnego, nie patrona uroczystości. Tylko jako faktyczna głowa państwa.

Prezydent, który nie jest zakładnikiem ani Sejmu, ani swojej partii, ani układów.

Prezydent, który odpowiada za kierunek kraju — tak samo, jak burmistrz odpowiada za kierunek gminy, a wojewoda za kierunek regionu.

Prezydent, który ma realne narzędzia i realną odpowiedzialność.

Prezydent, który rządzi, a nie „współrządzi”, „pilnuje”, „koordynuje”, „zawetuje”, „podpisze albo nie podpisze”.

Bo państwo, które ma działać od dołu do góry, musi na samej górze mieć jasny punkt.

Nie rozmyty, nie wielogłowy, nie kolektywny.

Tylko jeden.

Jeden, który prowadzi.

I tak, powiem to otwarcie, bo i tak widać to w każdym ruchu tego projektu:

to jest system prezydencki.

Świadomie, spokojnie i wprost.

Bo inaczej w Polsce zawsze będzie tak samo — premier z innej bajki, prezydent z innej, parlament trzeciej, urzędy czwartej, a odpowiedzialność w piątej, której nikt nie znajdzie.

W tym modelu państwo staje się jedną linią:

od sołtysa,

do wójta,

do starosty,

do wojewody,

i dalej —

do prezydenta, który wreszcie jest tym, kim powinien być: głową, a nie figurą.

To nie jest rewolucja polityczna.

To jest po prostu uporządkowanie chaosu, który trwa u nas od 30 lat, bo baliśmy się powiedzieć głośno, że obecny system nikomu nie służy.

Tak właśnie, Drogi Czytelniku, wygląda państwo, które zaczyna działać naprawdę, a nie udaje, że działa. Państwo, w którym gmina jest gospodarzem, powiat organizatorem, województwo strategiem, a prezydent tym, który całość prowadzi i bierze za nią odpowiedzialność. Bez tych wszystkich rozjazdów, konfliktów kompetencyjnych, podwójnych kierownic, układów między partiami i wzajemnych blokad, które dzisiaj tworzą największy bałagan. W tym modelu każdy szczebel ma swój sens i swoje miejsce: gmina żyje z ludźmi, powiat ogarnia to, czego nie ogarnie jedna gmina, województwo układa plan dla regionu, a na samej górze jest jeden człowiek, który to spina — nie symbolicznie, nie teoretycznie, ale realnie. I to jest właśnie ta nowa Polska, którą widzę: nie państwo wielkich słów, tylko państwo, które w końcu potrafi samo siebie poukładać. Od dołu do góry. Od życia codziennego do decyzji ogólnokrajowych. Bez chaosu. Bez pajęczyn. Bez wiecznego „nie da się”. Po prostu — wreszcie normalne.